Weinig voorwerpen brengen zo snel rust in een huishouden met een klein kind als de fopspeen. Een peuter die moe is, een baby die niet wil slapen, een driftbui die uit de hand loopt: de speen erin en de storm gaat liggen. Het lijkt bijna te mooi om waar te zijn. Toch schuilt in dat gemak ook een valkuil, want wat ooit bedoeld was als hulpmiddel voor een zuigeling, groeit bij veel kinderen ongemerkt uit tot een vaste metgezel ver in de peutertijd. En precies op dat kantelpunt ligt een belangrijke rol voor de tandarts.
Een speen die meer doet dan alleen troosten
Een baby kan spanning en prikkels nog niet zelf reguleren. Daarvoor is hij afhankelijk van zijn ouders. De zuigreflex werkt kalmerend, en een speen maakt daar handig gebruik van. Zo kan het zijn dat de speen neemt een stukje van het werk van de ouder over en het troosten deels overneemt op momenten dat het nodig is.
Dat is in het begin alleen maar fijn, voor zowel ouder als kind. Maar een kind ontwikkelt zich, en wat eerst een functionele behoefte was, verandert langzaam in een automatisme. De speen wordt gevraagd bij verdriet, bij verveling, bij vermoeidheid en vooral bij het slapen. Van zuigbehoefte is dan allang geen sprake meer; de speen is onderdeel geworden van de dagelijkse routine.
De eerste tandjes veranderen alles in de mond
Het doorbreken van de eerste tandjes is een zichtbare mijlpaal, maar wat er ondertussen in de mond gebeurt is minstens zo belangrijk. Tong, lippen, kaken en tanden krijgen in het eerste levensjaar stuk voor stuk een nieuwe functie.
- De tong beweegt niet langer alleen grofweg van boven naar onder, maar leert fijner en gerichter te bewegen.
- Zijwaartse tongbewegingen maken kauwen mogelijk.
- De kaken worden sterker en het gehemelte verbreedt zich, zodat vast voedsel een plek krijgt.
Met deze ontwikkeling past zuigen steeds minder goed bij wat de mond eigenlijk nodig heeft.
Gebruik de eerste tandjes als startpunt om de speen af te bouwen
Dit is mijn advies aan ouders en aan tandartsen die hen begeleiden: zie het doorkomen van de eerste tandjes als het natuurlijke moment om te starten met afbouwen. Hoe eerder daarmee begonnen wordt, hoe kleiner de stap meestal is. Zo voorkom je dat een handig hulpmiddel voor een baby uitgroeit tot een stevige gewoonte bij een peuter.
Een tandartsbezoek is een uitstekend moment om het gesprek te openen. Een simpele vraag als "Waarvoor heeft uw kind de speen vooral nodig?" werkt al verhelderend. Niet als verwijt, maar als uitnodiging om samen stil te staan bij de functie die de speen inmiddels vervult. Veel ouders realiseren zich namelijk niet hoe groot een deel van de dag de speen eigenlijk aanwezig is. Zo'n korte vraag van de tandarts kan net het duwtje zijn om na te denken over alternatieven.
Stoppen is voor een peuter best een ding
Voor een volwassene lijkt het simpel: haal de speen gewoon weg. Voor een peuter voelt dat heel anders. Hij kent niets anders en heeft de speen zijn hele leven bij zich gehad. Wie de speen weghaalt, moet dus iets terugbieden: extra nabijheid, een knuffel die meer aandacht krijgt, een uitgebreider slaapritueel.
Voor de ouder betekent dit tijdelijk weer wat meer werk, namelijk het werk dat de speen eerder had overgenomen. Dat is een belangrijk punt om ouders vooraf mee te geven, zodat ze niet verrast worden door het extra beroep dat op hen gedaan wordt.
Een kind voorbereiden op het afscheid
Een grote verandering vraagt om voorbereiding die aansluit bij het niveau van het kind. Vanuit die gedachte schreef ik Silas slaapt zonder speen. Als preverbaal logopedist en specialist in mondmotoriek wilde ik een boek maken dat kinderen enthousiast maakt over het stoppen, zonder de speen af te keuren en zonder ouders een schuldgevoel aan te praten.
Silas is een vrolijke aap die peuters helpt bij het afscheid nemen van hun speen. Hij verzamelt speentjes aan zijn slinger, en in het verhaal doen alle dieren uit het bos met hem mee. Samen hangen ze hun speentjes op, waardoor het afscheid iets zichtbaars en feestelijks wordt in plaats van iets verdrietigs. Het boek bevat daarnaast praktische tips en een aftelkalender, zodat ouders hun kind stap voor stap kunnen voorbereiden op de speenvrije periode.
Voorleesboek: Silas slaapt zonder speen
Afscheid nemen van de speen is niet eenvoudig, maar Silas laat zien dat het ook iets is om trots op te zijn. Hij hangt zijn speentjes aan de slinger en zijn vriendjes doen enthousiast mee. Zonder speen kunnen ze ineens allerlei leuke dingen die eerst niet lukten. Samen vieren ze feest tot ze doodmoe zijn. Zouden ze ook kunnen slapen zonder hun speen?
- Een ideaal boek om samen te lezen en in gesprek te gaan over het afscheid nemen van de fopspeen.
- Met praktische tips voor ouders, geschreven door Maaske Treurniet, logopedist en expert in mondmotoriek.
- Inclusief een Dag Speentje-plan met stickervel en aftelkalender, zodat je samen kunt toeleven naar speenvrij slapen.
Het boek kost € 14,99 en is hier te bestellen bij Volmondig Logopedie.
Van voorleesboek tot landelijke beweging
Stoppen met de speen is belangrijk, maar voelt voor veel ouders zelden urgent. Om die drempel te verlagen was er dit jaar voor het eerst de Week zonder speen.
Van 21 september tot en met 5 oktober 2026 deden tandartspraktijken, logopediepraktijken en andere organisaties door heel Nederland mee. Zij nodigden ouders uit om samen met hun kind toe te werken naar het inleveren van de speen bij Silas.
Op 5 oktober vierden de deelnemende praktijken het speen-stopfeest. Er hing een spenenslinger, en kinderen die hun speen kwamen inleveren kregen een goodiebag en een Silas-diploma mee naar huis. De gezamenlijke, herkenbare aankleding maakte het afscheid voor peuters concreet en feestelijk. Een ouder omschreef het treffend: "Ik vind het vreselijk spannend, maar het voelt alsof nu het moment gekomen is. Heel leuk dat mijn kind een cadeautje kreeg in ruil voor zijn speen."
Auteur: Maaske Treurniet, logopedist, Taal- en Spraakpatholoog en lactatiekundige.
